پيداست مؤيد اين فرضيه است . جنبشهاى اصلاحى اسلامى ، برخى فكرى ، برخى اجتماعى و برخى ديگر ، هم فكرى بوده و هم اجتماعى . نهضت غزالى يك نهضت فكرى محض بود . او فكر مىكرد علوم اسلامى و انديشه‌هاى اسلامى آسيب‌ديده است ، در صدد « احياء علوم دين » برآمد . نهضتهاى علويين يا نهضت سربداريان نهضتى اجتماعى عليه حكام زمان بود . نهضت اخوان‌الصفا ، هم فكرى بود و هم اجتماعى . برخى از نهضتها پيشرو بوده مانند همانها كه نام برديم « 1 » ، و برخى ارتجاعى بوده مانند نهضت اشعرى در قرن چهارم و نهضت اخباريگرى ( در شيعه ) در قرن دهم و نهضت وهابيگرى در قرن دوازدهم . همهء اين نهضتها اعم از فكرى و عملى و اعم از پيشرو و ارتجاعى نيازمند به بررسى و تحليل وسيعى است ، خصوصاً با توجه به اينكه اخيراً عده‌اى فرصت‌طلب از خلأ موجود سوء استفاده كرده و طبق دستور و به طور دلبخواه نهضتهاى دورهء اسلامى را تحليل مىكنند و در اختيار تودهء بىخبر مىگذارند . ما فعلًا به بررسى مختصرى از نهضتهاى اصلاحى اسلامى صد سالهء اخير مىپردازيم كه با ما و زندگى فعلى پيوند نزديك دارد ، و به نتيجه‌گيرى براى عصر و زمان خودمان كه در متن نهضتى اسلامى و اصلاحى هستيم مىپردازيم . از حدود نيمهء دوم قرن سيزدهم اسلامى و نوزدهم مسيحى به بعد يك جنبش اصلاحى در جهان اسلام آغاز شده است . اين جنبش شامل ايران و مصر و سوريه و لبنان و شمال آفريقا و تركيه و افغانستان و هندوستان مىشود . در اين كشورها كم و بيش داعيه‌داران اصلاح پيدا شده و انديشه‌هاى اصلاحى عرضه كرده‌اند . اين جنبشها به دنبال يك ركود چند قرنى صورت گرفت و تا حدى عكس‌العمل هجوم استعمار سياسى و اقتصادى و فرهنگى غرب بود و نوعى بيدارسازى و رنسانس ( تجديد حيات ) در جهان اسلام به شمار مىرود .

--> ( 1 ) البته نهضت غزالى از بعضى جهات پيشرو بوده و از بعضى جهات ديگر نه كتاب محجة البيضاء مرحوم فيض هر دو جنبه كار غزالى را آشكار مىكند